Ανδρέας Μανωλακάκης "Το φως, η μνήμη και η εικόνα: Ο εικαστικός κόσμος του Α. Μανωλακάκη"

«Το φως, η μνήμη και η εικόνα: Ο εικαστικός κόσμος του Μανωλακάκη»

1. Πόσο καθοριστική υπήρξε η επιρροή του πατέρα σου και της οικογενειακής καλλιτεχνικής παράδοσης στη διαμόρφωση της δικής σου εικαστικής ταυτότητας;

Από τις πρώτες μου ήδη αναμνήσεις έχω εικόνες από χρώματα, πινέλα και τελάρα. Το σπίτι μας οικογενειακά πάντα είχε έναν χώρο με την μορφή εργαστηρίου. Στην πορεία κατάλαβα την βαρύτητα της απόφασής μου να ακολουθήσω τις εικαστικές τέχνες.

Ήταν πολύ φυσική απόφαση παρά τα όποια διλήμματα και τις όποιες συμβουλές που με παρότρυναν να μην βασιστώ επαγγελματικά στις τέχνες.

Εικαστικά, ιχνηλατώ μέχρι και στους γονείς του πατέρα μου μια ιδιαίτερη συμπάθεια προς το τοπίο, την οποία ασυναίσθητα αναπαράγω και εγώ με μια φυσιολατρική διάθεση. Οπτικά και αισθητικά κάθε γενιά οικογενειακά έχει αναπτύξει μια αυτόνομη μοναδική γλώσσα που όμως συνδιαλέγεται την ίδια ή αντίστοιχη θεματολογία. Καθώς τα βιώματα και οι εποχές μας διαμορφώνουν θα ήταν επιτηδευμένο να μένουμε προσκολλημένοι. Όπως ο πατέρας μου διαφοροποιείται από τον δικό του πατέρα έτσι κι εγώ αναπτύσσω την δικιά μου πινελιά και τεχνική. Ακόμα και η αδερφή μου που βρίσκεται στο στάδιο των σπουδών της στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας έχει δικιά της γλώσσα έκφρασης ενώ είμαστε πιο κοντά ηλικιακά.

2.Πώς ενσωματώνεις τη ζωγραφική και τη φωτογραφία μέσα στη δημιουργική σου διαδικασία; Θεωρείς ότι αλληλοσυμπληρώνονται;

Η φωτογραφία για εμένα αποτελεί ένα ακόμα προσχέδιο. Σαν να δημιουργώ σκίτσα σε ένα σημειωματάριο για λεπτομέρειες σε ολοκληρωμένα έργα. Χρησιμοποιώ υβριδικά την φωτογραφία και διάφορα σκαριφήματα με μολύβι ή με ακουαρέλα για να μελετήσω τις αναλογίες, την χρωματική παλέτα, το φως και την ατμόσφαιρα που θέλω να αποδώσω στο τελικό έργο.

Πάντα θα υπάρχει ένας βαθμός απόκλισης κατά την δημιουργική διαδικασία το οποίο είναι ζητούμενο. Η προετοιμασία όμως είναι αυτή που θα επιφέρει ένα άρτιο αποτέλεσμα με άμεσους χειρισμούς ώστε να επιτευχθεί ένα φρέσκο κι όχι επιτηδευμένο αποτέλεσμα.

Η φωτογραφία και η ζωγραφική αλληλοσυμπληρώνονται κατά το στάδιο της προεργασίας. Δημιουργώ και συλλέγω πολλά άμεσα και αυτόνομα έργα ή λεπτομέρειες για να τα συνδυάσω σε μία τελική σύνθεση.

3. Σε ποιο βαθμό χρησιμοποιείς τη φωτογραφία ως εργαλείο μέσα στη διαδικασία της ζωγραφικής; Λειτουργεί ως βοήθημα, ως έμπνευση ή ως αυτόνομη δημιουργική πράξη;

Η φωτογραφία προσωπικά λειτουργεί και στα τρία πεδία. Ανάλογα με το θέμα που με εμπνέει και με την ενέργεια που μου εκπέμπει επιλέγω και το πως θα οργανώσω τα καταγραφικά μου μέσα και σε πιο βαθμό και σε ποιο πεδίο θα εστιάσω. Υπάρχουν θέματα που είναι καθαρά φωτογραφικά και δεν υπάρχει η διάθεση να τα αποτυπώσω ζωγραφικά γιατί θεωρώ πως θα τα αποδυναμώσω ή θα τα “τσαλακώσω” οπότε στην συγκεκριμένη περίπτωση η φωτογραφία λειτουργεί αυτόνομα. Έτσι υπάρχουν και θέματα τα οποία δεν προσεγγίζω καθόλου φωτογραφικά γιατί αισθάνομαι ότι δεν μπορώ να εκμεταλλευτώ την φωτογραφία για να καταγράψω κάτι το οποίο πρέπει να αποδοθεί πιο υποκειμενικά ή θα περιοριστεί σαν έννοια με την φωτογραφία ως μέσο.

Χρησιμοποιώ εικόνες που έχω συλλέξει όμως ως έμπνευση και αναφορά. Υπάρχουν ερεθίσματα που δεν καταγράφω καθόλου κι απλά τα εκλαμβάνω σαν απλός δέκτης ορισμένες φορές ξεπερνώντας το οπτικό ερέθισμα αφήνοντας το συναισθηματικό και το πνευματικό κομμάτι να λειτουργήσει αναστοχαστικά. Όλα αυτά τα στοιχεία λειτουργούν συλλογικά ώστε να ανακαλέσω οπτικές λεπτομέρειες είτε σε αναλογίες είτε σε χρωματικές ισορροπίες αλλά κυρίως λειτουργούν
συνειρμικά ως ένα μη λεκτικό ημερολόγιο που με ανατρέχει σε στιγμές χρονικά, σε τοποθεσίες γεωγραφικά και σε συναισθήματα.

4. Πώς διαχειρίζεσαι το ζήτημα του φωτός όταν φωτογραφίζεις, σε σχέση με τον τρόπο που το χειρίζεσαι στη ζωγραφική; Υπάρχουν κοινά σημεία ή διαφορές;

Λόγω της εξπρεσιονιστικής μου απόδοσης στην ζωγραφική μεταλλάσσεται τελείως. Προσπαθώ να μεταφράσω ότι εκλαμβάνω οπτικά με έναν καθαρά προσωπικό συναισθηματικό τρόπο.

Ένα τοπίο να μας δημιουργεί ένταση, γαλήνη ή δέος. Ένα πρόσωπο μπορεί να εκπέμπει χρώματα και σχήματα. Η φωτογραφία μου δίνει την άνεση του χρόνου να χωνέψω κάθε στοιχείο και να εμβαθύνω σε κάθε λεπτομέρεια που με βοηθάει να αντιληφθώ εκτενέστερα την συμπεριφορά του φωτός σε διαφορετικές συνθήκες, περιστάσεις και επιφάνειες. Μου επιτρέπει να μελετήσω ξανά και ξανά κάτι περαστικό ή φευγαλέο.

5. Διαλέγεις συχνά να δημιουργείς τη νύχτα και με μουσική. Τι είδους μουσική σε βοηθά να μπεις στη διαδικασία της δημιουργίας και γιατί;

Κάθε τεχνική έχει και την δικιά της μουσική υπόκρουση στο δικό μου μυαλό. Η νυχτερινές ώρες συνήθως πλαισιώνονται από ορχηστρικά ακούσματα, από κλασική μουσική, jazz και funk. Μέσα στην βουή της ημέρας και τους γρήγορους ρυθμούς της καθημερινότητας προτιμώ την rock μουσική σε ένα φάσμα από post rock, classic rock μέχρι hard rock και death metal.

Η ζωγραφική γίνεται σαν διαλογισμός και αναζήτηση. Έτσι αναζητώ και καινούργια ακούσματα αλλά αρκετά συχνά επιστρέφω στις δικές μου σταθερές αξίες. Ενδεικτικά κάποιοι από τους συνθέτες, τα σχήματα και τους καλλιτέχνες που με γοητεύουν: Holst, Shostakovich, Led Zeppelin, Madrugada, David Bowie, Nine Inch Nails, Death.

6. Υπάρχει μια έντονη ποικιλία στην ενασχόλησή σου με την εικόνα — ζωγραφική, φωτογραφία, κινηματογραφική ματιά. Πώς συνδέονται αυτά μεταξύ τους και τι σου προσφέρει το καθένα;

Το μόνο που αλλάζει είναι απλά το μέσο. Πρωταρχικά και άσχετα από το κάθε τεχνικό μέσο η ιδιότητά μου είναι αυτή του παρατηρητή. Στην προσπάθεια μου αδράξω όσο το δυνατόν περισσότερες εικόνες χρησιμοποιώ διαφορετικές μορφές καταγραφής ανάλογα με την άνεση του χρόνου που διαθέτω σε πρώτη φάση για να καταγράψω ένα φαινόμενο και ανάλογα με τον προσωπικό μου ελεύθερο χρόνο.

Η φωτογραφία και η μαγνητοσκόπηση έχουν την δυνατότητα να παγώσουν τον χρόνο και να καταγράψουν κάτι στιγμιαίο ενώ στην ζωγραφική μόνο η φωτογραφική και φευγαλέα μνήμη μας μπορεί να αποτυπώσει ένα προσωρινό φαινόμενο όπως κάτι κινούμενο ή ένα απότομο φυσικό φαινόμενο όπως ένας κεραυνός ας πούμε.

Η ζωγραφική έχει και λόγω της διαδικασίας της μια απόδοση σε χρονικά επίπεδα ενώ αντιθέτως τα αντικειμενικά καταγραφικά μέσα την στιγμιαία αποτύπωση.

7. Η τεχνολογία (ψηφιακά εργαλεία, NFT, AI art κ.λπ.) πώς επηρεάζει τη δική σου τέχνη; Τη βλέπεις ως εργαλείο ή ως απειλή;

Η τεχνολογία σε όλες τις μορφές της μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο και διευκόλυνση αλλά μπορεί παράλληλα να είναι και καταστροφική. Μας βοηθάει τεχνικά να έχουμε πιο καθαρά και πιο ευκρινή αποτελέσματα στην φωτογραφική αποτύπωση πιο άμεσα και πιο εύκολα. Όσο πιο αυτοματοποιημένη γίνεται η διαδικασία όμως τόσο μεγαλύτερες πιθανότητες υπάρχουν να μην έχουμε γνώση των ρυθμίσεων ή και να χάνουμε τον έλεγχο του αποτελέσματος.

Όσον αφορά την τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μας προσφέρει άμεσες λύσεις σε χρονοβόρες διαδικασίες όπως στις διορθώσεις για παράδειγμα ώστε να αυξήσουμε τον ρυθμό παραγωγής. Σε δημιουργικό πλαίσιο και χωρίς μέτρο μπορεί να επηρεάσει άμεσα την πρωταρχική και πρωτότυπη ιδέα μας χάνοντας την αυθεντικότητα και την ταύτισή μας με το έργο. Είναι εύκολη λύση και μπορεί να επιφέρει μια φίμωση της καλλιτεχνικής ματιάς και αναζήτησης.

Η ζωγραφική έχει την ιδιαιτερότητα της μοναδικότητας και ως προς το αποτέλεσμα αλλά και ως προς την τεχνική, την διάσταση και την διαδικασία. Αντιθέτως ένα καθαρά επινοημένο και ψηφιακά εξαρτώμενο αποτέλεσμα μειώνει στο απειροελάχιστο το ποσοστό λάθους, ελευθερίας και αυθορμητισμού καθιστώντας έτσι το αποτέλεσμα περιορισμένο και αποστειρωμένο. Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να αποτελέσει έμπνευση ή καθοδήγηση αλλά ενέχει τον κίνδυνο να μας επηρεάσει και να μην επεξεργαζόμαστε τα πηγαία μας ένστικτα αλλά ξένα, κατασκευασμένα σαν μασημένη τροφή.

8. Πιστεύεις ότι η εξέλιξη της ψηφιακής εικόνας έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την παραδοσιακή ζωγραφική; 

Eννοείται. Είναι κάτι το αναπόφευκτο χωρίς να είναι απαραίτητα αρνητικό. Η ψηφιακή εικόνα έχει δημιουργήσει μια απόλυτα δημοκρατική κοινότητα ενημέρωσης και δημιουργίας αστείρευτου όγκου το οποίο είναι συνάμα και το αρνητικό της στοιχείο. Ενώ έχουμε άμεση επαφή με καλλιτέχνες, με άπειρες εικόνες και μπορούμε να δημιουργήσουμε απεριόριστο όγκο έργων η ποσότητα γίνεται δυσανάλογη της ποιότητας. Κάθε σχέδιο ή έργο ζωγραφισμένο σε καμβά έχει αντικειμενική αξία και λόγω των υλικών κατασκευής και δημιουργίας του όπως αντίστοιχα κι ένα φωτογραφικό φιλμ που περιορίζεται σε πολλαπλάσια καρέ της ντουζίνας.

Κάθε πρωτότυπο έργο θα είναι μοναδικό με μοναδική απόδοση όπως αντίστοιχα και κάθε αρνητικό φιλμ εμπεριέχει μια μελέτη των τεχνικών ρυθμίσεων της φωτογραφικής μηχανής, του φωτός και του χώρου. Για αυτόν τον λόγο βλέπουμε χιλιάδες ψηφιακές φωτογραφίες που μπορεί να είναι άχρηστες και αντίθετα καρούλια φιλμ που μπορεί όλες ή τουλάχιστον η πλειοψηφία από τις φωτογραφίες να είναι τεχνικά και συνθετικά σωστές.

Η παραδοσιακή ζωγραφική την σημερινή εποχή πιστεύω πως πρέπει να αντιμετωπίσει την ψηφιακή εικόνα αναδεικνύοντας την μοναδικότητά της ως δημιουργικό μέσο. Δεν υπάρχει περιορισμός στο φως, στο χρώμα, στο σχέδιο και στην ελευθερία απόδοσης. Είναι η δημιουργία ενός τελείως αυτόνομου κόσμου, μιας διάστασης που δεν υπόκειται σε κανόνες.

9. Στη διδασκαλία σου στη μέση εκπαίδευση, τι θεωρείς πιο σημαντικό να μεταδίδεις στους νέους: τεχνικές γνώσεις ή μια καλλιτεχνική στάση ζωής;

Οι τεχνικές γνώσεις είναι βασικό στοιχείο σε κάθε επίπεδο και στάδιο μάθησης. Δυστυχώς εκτός από λίγες εξαιρέσεις όπως τα τεχνικά, τα καλλιτεχνικά και τα μουσικά σχολεία, το σύστημα παιδείας δεν ενσωματώνει καλλιτεχνικές ή γενικότερες τεχνικές δεξιότητες στο πρόγραμμα μαθητείας. Προσωπικά η δίψα για μάθηση και η περιέργεια για το πως δημιουργούνται και λειτουργούν τα πράγματα γύρω μας πηγάζοντας από την ιδιότητα του παρατηρητή όπως είπα προηγουμένως με ανάγκασε να αποκτήσω τα απαραίτητα τεχνικά εργαλεία τα οποία κάποιες φορές μέσα από το πείσμα θα αποκτήσουμε εμπειρικά και αυτοδίδακτα. Η ανάγκη για να έχω οικονομικά τελάρα σε μεγάλες διαστάσεις με ανάγκασε να ασχοληθώ με το ξυλουργικό κομμάτι και με το τεχνικό κομμάτι κατασκευής ενός τελάρου.

Η καλλιτεχνική στάση εξαρτάται άμεσα από την αντίληψη του εκάστοτε ατόμου. Το σύστημα παιδείας ισοπεδώνει την υποκειμενική αντίληψη και κατακρίνει την τεχνική ικανότητα. Είναι μια καθαρά θεωρητική διαδικασία με κύριο σκοπό την
κατάταξη με αντικειμενικά κριτήρια στις πανελλήνιες εξετάσεις. Δεν διαμορφώνει χαρακτήρες ή κριτική άποψη και αντίληψη για το περιβάλλον και την κοινωνία μας. Δεν αφήνει πλαίσιο δημιουργικής ή πνευματικής έκφρασης. Έτσι λοιπόν θεωρώ πως το κυριότερο έργο ενός καλλιτέχνη στην εκπαίδευση είναι η εμφύτευση μια μεγάλης ποικιλίας αισθητηριακών πόρων στον νεότερο ηλικιακά πληθυσμό με στόχο την διαμόρφωση μοναδικών χαρακτήρων με ενσυναίσθηση και
ευαισθησία χωρίς όμως ευθραυστότητα. Πρέπει να προωθείται μια αναζήτηση μακριά από το υλικό και πρακτικό κομμάτι της καθημερινότητας, σχετικά με την πνευματική και υποκειμενική αντίληψη του κόσμου από κάθε διαφορετικό άτομο.

10. Πώς φαντάζεσαι το μέλλον της τέχνης στη Μεσσηνία; Υπάρχουν οι προϋποθέσεις για να ανθίσει ένας σύγχρονος εικαστικός πολιτισμός στην περιοχή; Τι θα μπορούσε να γίνει για να ενισχυθεί;

Η Μεσσηνία αποτελεί μια ειδυλλιακή τοποθεσία για δημιουργία και έμπνευση λόγω του μοναδικού πλούτου και κάλλους της τοποθεσίας της. Στην πράξη όμως κοινωνικά είναι μια πολύ κλειστή κοινωνία με απόψεις βαθιά και ριζωμένες σε ετεροχρονισμένες δομές. Η ευαισθητοποίηση θεωρείται αδυναμία, η ενασχόληση με τις τέχνες χάσιμο χρόνου και παράπλευρη απασχόληση (hobby) παρά προσωπική έκφραση και διέξοδος.

Ελπίζω ότι σταδιακά η κατάσταση θα αρχίσει να βελτιώνεται και θα δημιουργηθεί ένα πιο δημοκρατικό καλλιτεχνικό πλαίσιο με μεγαλύτερη δραστηριότητα και πολυφωνία ειδικά στις εικαστικές τέχνες που λόγω της ατομικότητας που απαιτεί η δημιουργία προκύπτει μια έλλειψη ομαδικότητας και έλλειψη συνόλων καλλιτεχνών.

Το βλέμμα πανελλαδικά πέφτει στην Μεσσηνία ως ένα ιδανικό θέρετρο με άριστη παραγωγή στον πρωτογενή τομέα πράγμα το οποίο ισχύει και τοπογραφικά.

Είναι στα χέρια των φορέων και των Δήμων να προωθήσουν τις τέχνες και την καλλιτεχνική παιδεία και ευαισθητοποίηση με εργαστήρια, εκθέσεις, προβολές και συμπόσια όπως γίνονταν στο παρελθόν. Συγκεκριμένα για τον δικό μας Δήμο η ύπαρξη τόσων ανεκμετάλλευτων χώρων για τόσο μεγάλο διάστημα υποδηλώνει μια υποστελέχωση και μια έλλειψη εστίασης καθώς τα εικαστικά δρώμενα της πόλης περιορίζονται αριθμητικά στα δάχτυλα του ενός χεριού. Η απαξίωση και η υποβάθμιση των εικαστικών χώρων δε, έχει μεγάλο αντίκτυπο στην τουριστική προσέλευση, ενώ κάλλιστα θα μπορούσε η Καλαμάτα να αποτελεί έναν πολιτιστικό και εικαστικό προορισμό.

Ειδικά όταν βλέπουμε διεθνείς συναντήσεις σε πολυάριθμους τομείς (Διεθνές φεστιβάλ Χορού, Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ, Διεθνείς ημέρες μουσικής, Διεθνές Θερινό Σχολείο Θεάτρου Καλαμάτας, Διεθνές Φεστιβάλ Κουκλοθέατρου Καλαμάτας) εκτός από τον εικαστικό τομέα αυτό αναδεικνύει μια γενικότερη στάση.

11. Τέλος, θα θέλαμε να μας πεις εάν ξεχωρίζεις κάποιους συγχρόνους ζωγράφους για το
έργο τους.
Σε μια κοινωνία η οποία έχει ως προτεραιότητα τον υλικό πλούτο και απαξιώνει τις τέχνες, οι ζωγράφοι άσχετα από το έργο τους είναι σε προσωπικό επίπεδο μια μεγάλη αντίσταση σε αυτές τις αλλαγές προστατεύοντας μια τέχνη που θεωρείται πεπερασμένη εφευρίσκοντας όμως μονίμως καινούργιες και μοντέρνες αποδόσεις του περιβάλλοντος τους. Με παρωχημένα υλικά που ανακυκλώνονται αιώνες στις εικαστικές τέχνες σχολιάζουν και αποτυπώνουν αλλά και δημιουργούν μονίμως καινούργιους κόσμους και άλλες διαστάσεις.

Δεν θα μπορούσα να μην αναφέρω τέτοιους καλλιτέχνες που έχω στον άμεσο κύκλο μου και πρώτα από όλους τον πατέρα μου. Σε μια ελληνική πραγματικότητα με τρομερά σκαμπανεβάσματα, με καθημερινή εργασία και με μια πολύτεκνη οικογένεια στις ευθύνες του καταφέρνει να ξεκλέψει χρόνο για να δημιουργεί. Βασισμένος σε προσωπικά βιώματα και ερεθίσματα κυρίως του Μεσσηνιακού τοπίου διαμορφώνει συνεχώς έναν διαφορετικό τρόπο ακόμα και στα ίδια θέματα να αφήσει την αφήγηση στην χορευτική του πινελιά .

Άλλο λαμπερό παράδειγμα της ζωγραφικής διάθεσης της Καλαμάτας είναι ο Δημήτρης Τζαμουράνης. Επίσης γόνος οικογένειας με ζωγραφική παράδοση και καλλιτεχνική ευαισθησία διαμορφώνει τον κόσμο της ζωγραφικής σε Ευρωπαϊκό επίπεδο. Με ακαδημαϊκές αξίες και χρόνια μανιώδη ζωγραφική πορεία είναι φωτεινό παράδειγμα της ευαισθησίας και της αξιολόγησης που έχουμε τοπικά ως κοινωνία.

Από ξένους ζωγράφους με γοητεύει ο Peter Doig κι ο Wilhelm Sasnal. Και οι δύο με τελείως διαφορετικό τρόπο διαχειρίζονται εικαστικά την πραγματικότητα και την καθημερινότητα με καθαρά προσωπική μετάφραση του κόσμου στα δικά τους δεδομένα. Πάντα με παραστατική αλλά καθαρά εξπρεσιονιστική διάθεση μέσα από έντονες χρωματικές σχέσεις, αυτόνομες πινελιές και δυναμικές αντιθέσεις.